Symphytum x uplandicum 'Bocking 14' - Consoude de Russie

Oorsprong en achtergrond

‘Bocking 14’ is een selectie van bastaardsmeerwortel (Symphytum × uplandicum), een hybride tussen gewone smeerwortel (Symphytum officinale) en ruwe smeerwortel (Symphytum asperum). De cultivar werd geselecteerd door de Britse pionier van het biologisch tuinieren Lawrence D. Hills, die vanaf de jaren 1950 in Bocking, Essex, verschillende smeerworteltypen onderzocht op hun waarde als voedergewas en plantenvoeding. Nummer 14 kwam daarbij naar voren als een bijzonder interessante selectie voor de tuin door zijn sterke biomassaproductie en hoge gehalte aan plantenvoedende elementen, met name kalium.

Een belangrijke eigenschap van ‘Bocking 14’ is zijn steriliteit. In tegenstelling tot vruchtbare smeerworteltypen zaait deze selectie zich niet uit, waardoor hij veel gerichter kan worden toegepast in tuin, voedselbos en agroforestry. De plant kan zich wel vanuit wortelstukken herstellen en vermeerderen. Een eenmaal gekozen standplaats wordt daarom best als vrij permanent beschouwd.

Eigenschappen

‘Bocking 14’ is een krachtige, winterharde vaste plant die ieder voorjaar vanuit een stevige wortelkroon opnieuw uitloopt. Hij vormt grote pollen met langwerpige, ruw behaarde groene bladeren en kan op een goede standplaats in korte tijd een aanzienlijke hoeveelheid bovengrondse biomassa produceren. In de winter sterft het bovengrondse gedeelte af.

Vanaf ongeveer mei verschijnen gebogen bloeiwijzen met talrijke paarsblauwe tot paarsroze, buisvormige bloemen. De bloei kan een groot deel van de zomer doorgaan wanneer de plant niet volledig wordt teruggesneden. Deze bloemen vormen een waardevolle nectarbron voor hommels, bijen en andere bloembezoekende insecten. Vooral hommels zijn vaak talrijk aanwezig. Daardoor combineert de plant een praktische functie voor de tuinier met een duidelijke meerwaarde voor de biodiversiteit.

Ondergronds ontwikkelt smeerwortel een krachtig en uitgebreid wortelstelsel waarmee hij water en opgeloste voedingsstoffen uit een aanzienlijk bodemvolume kan opnemen. Tegelijk produceert hij veel blad waarin een deel van deze voedingsstoffen wordt vastgelegd. Het blad van smeerwortel staat onder meer bekend om zijn relatief hoge kaliumgehalte.

Deze combinatie verklaart waarom smeerwortel in permacultuur en voedselbosbouw vaak als dynamic accumulator wordt beschouwd. Het principe is dat een diep en uitgebreid wortelstelsel voedingsstoffen uit een groot bodemvolume kan opnemen en in bovengrondse biomassa kan concentreren. Wanneer het blad vervolgens afsterft of wordt afgesneden en als mulch terug op de bodem terechtkomt, worden die elementen tijdens de afbraak opnieuw vrijgegeven in de biologisch actieve bovenlaag.

De opname en daaropvolgende recirculatie van voedingsstoffen via biomassa maken ‘Bocking 14’ bijzonder interessant. De populaire voorstelling dat smeerwortel bewezen grote hoeveelheden mineralen uit bodemlagen haalt die voor andere planten volledig onbereikbaar zijn, is wetenschappelijk minder goed onderbouwd. Het is daarom beter hem te zien als een krachtige nutriëntenrecirculator dan als een plant die op haast magische wijze nieuwe mineralen aan het systeem toevoegt.

Gebruik en onderhoud

In tuin, voedselbos en agroforestry is ‘Bocking 14’ vooral waardevol als biomassaplant, mulchproducent en ondersteunende plant voor biodiversiteit. Het blad kan tijdens het groeiseizoen verschillende keren worden afgesneden en rechtstreeks rond fruitbomen, bessenstruiken en andere meerjarige gewassen worden gelegd. Deze zogenaamde chop-and-drop houdt organisch materiaal binnen het systeem, beschermt tijdelijk het bodemoppervlak en geeft tijdens de afbraak de opgenomen voedingsstoffen opnieuw vrij.

Het blad kan ook aan de composthoop worden toegevoegd of worden gebruikt voor het maken van vloeibare plantenvoeding. Door het relatief hoge kaliumgehalte is het materiaal interessant voor veel vruchtgewassen. Het zachte blad verteert vrij snel en is daardoor vooral geschikt als voedingsrijke aanvulling op grover, koolstofrijker mulchmateriaal zoals houtsnippers.

Voor de biodiversiteit is het beter om niet alle planten tegelijkertijd te maaien. Een eenvoudige aanpak is gefaseerd oogsten: een deel wordt teruggesneden voor biomassa terwijl andere pollen blijven bloeien. Wanneer het gemaaide gedeelte opnieuw in blad en bloem komt, kan een volgende groep worden geoogst. Zo blijft gedurende een langere periode nectar beschikbaar terwijl toch regelmatig mulchmateriaal wordt geproduceerd.

De grote bladeren vormen tijdens de groei bovendien een dichte bedekking van de bodem rond de pol. Ze beperken het licht voor concurrerende kruidgroei en helpen het bodemoppervlak tegen sterke opwarming en uitdroging te beschermen. Daarmee kan de plant een nuttige plaats krijgen in boomstroken, voedselbosranden, boomgaarden en andere permanent begroeide zones.

‘Bocking 14’ groeit in zon tot halfschaduw en verkiest een diepe, humusrijke bodem met voldoende vocht. Een gevestigde plant is robuust, maar een goede vochtvoorziening stimuleert de productie van blad. Onder fruitbomen staat hij daarom beter niet pal tegen de stam of in de droogste en donkerste zone onder de kroon. Vooral bij jonge bomen is enige afstand verstandig, zodat boom en smeerwortel voldoende eigen wortelruimte hebben. Het geoogste blad kan vervolgens eenvoudig naar de boomspiegel worden gebracht.

Snoeien is in feite oogsten: de plant kan tijdens het groeiseizoen meermaals stevig worden teruggeknipt en loopt daarna opnieuw uit. Wie vooral biodiversiteit nastreeft, laat altijd voldoende bloeiende stengels staan. Wie maximale biomassaproductie wil, kan frequenter maaien.

Kies de standplaats zorgvuldig. Hoewel ‘Bocking 14’ geen zaad verspreidt, kunnen achtergebleven stukjes wortel na verplanten of uitgraven opnieuw uitlopen. In een moestuinbed dat regelmatig van functie verandert kan dat lastig zijn; in een permanente voedselbos- of agroforestrystrook is die standvastigheid juist goed bruikbaar.

Voor menselijke consumptie beschouwen we ‘Bocking 14’ niet als voedingsgewas. Smeerwortel bevat pyrrolizidine-alkaloïden, waardoor regelmatig of ruim inwendig gebruik niet aangewezen is. Zijn belangrijkste waarde ligt voor ons in de kringloop rond de voedselproductie: biomassa produceren, voedingsstoffen recirculeren, de bodem bedekt houden en bloembezoekende insecten ondersteunen.

‘Bocking 14’ is zeer winterhard en heeft in onze streek geen winterbescherming nodig. De bovengrondse delen sterven in de winter af, waarna de plant in het voorjaar vanuit de wortelkroon opnieuw krachtig uitloopt.